ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا سىياسىي ئاتالغۇلارنى ياساشنىڭ مورفولوگىيەلىك ئاددىي قېلىپى

-

 ھازىرقى زامان  ئۇيغۇر تىلىدا سىياسىي ئاتالغۇلارنى ياساشنىڭ  مورفولوگىيەلىك ئاددىي قېلىپى[1]

 

مەمەتتۇرسۇن زۇنۇن [2]

بۇ ماقالە ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا سىياسىي ئاتالغۇلارنىڭ ياسىلىشىدا كېرەك بولىدىغان ۋە قوللىنىلىدىغان ئاددىي مورفولوگىيەلىك قېلىپنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. ئۇيغۇر تىلىنىڭ قوشۇمچىلىق(agglutinative) خۇسۇسىيىتىگە تايىنىپ، ئاساس سۈپەت ياكى ئىسىمدىن كىشى ، سىستېما، ئىدىيولوگىيە، ئۆزگىرىش جەريانى ۋە نەتىجىۋى ھالەت ياساشنىڭ ئىشلەپچىقىرىشچان مېخانىزىمى بايان قىلىنىدۇ. ماقالە سىزگە بىر ئومۇمىي قېلىپ تەكلىپ قىلىپ، ئۇنىڭ ھازىرقى زامان سىياسىي، ئاكادېمىك ۋە مەتىبۇئات تىلىدىكى قوللىنىش ئىمكانىيىتىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ.

ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئۇيغۇر تىلى، مورفولوگىيە، سىياسىي ئاتالغۇ، قوشۇمچە، ئىدىيولوگىيە

ھازىرقى زامان سىياسىي ۋە جەمئىيەت پەنلىرىنىڭ تەرەققىياتى بىلەن بىللە، سىياسىي ئاتالغۇلارنىڭ تىلدىكى ئىپادىلىنىشى كۈنسېرى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولماقتا. ئۇيغۇر تىلى، تۈركىي تىللارغا خاس بولغان قوشۇمچىلىق (agglutinative) قۇرۇلمىسى ئارقىلىق، سىياسىي ئۇقۇم ۋە تۈزۈملەرنى سىستېمىلىق شەكىلدە ياساش ئىقتىدارىغا ئىگە. بۇ ماقالىچاق ئادىىي بولسىمۇ شۇ ياساش مېخانىزمىنى مورفولوگىيەلىك نۇقتىدىن سىستېمىلىق ھالدا تەھلىل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

ھازىرقى زامان ئۇيغۇر سىياسىي تىلىغا تۆۋەندىكى قوشۇمچىلار مىسال ئېلىندى:

مورفولوگىيەلىك رولى

 

سۆز ياساش  ئىقتىدار

IPA

قوشۇمچا

كىشىلەشتۇرۇش

 

قوللىغۇچى، ئەمەل قىلغۇچى

/t͡ʃi/

-چى

ئابستراكت ئىسىم

 

سىستېما، ھالەت

/lik/

-لىك

ئىدىيولوگىيەلىك ئىسىم

 

ئىدىيولوگىيە، مايىللىق

/t͡ʃi.lik/

-چىلىق

سەۋەبلىك پېئىل ئىسىم

 

ئۆزگەرتىش جەريانى

/læʃ.tyˈryʃ/

-لەشتۈرۈش

نەتىجىۋى سۈپەت

 

ئۆزگىرىپ بولغان ھالەت

/læʃ.kæn/

-لەشكەن

بۇ قوشۇمچىلار ھازىرقى زامان ئاكادېمىك ۋە ماتىبۇئات تىلىدا خېلىلا ئىشلەپچىقىرىشچان بولۇپ، يېڭى سىياسىي ئاتالغۇلارنى ياساشقا ماس كېلىدۇ.

X نى ئاساس سىياسىي سۈپەت ياكى ئىسىم دەپ ئالغاندا، تۆۋەندىكى ياساش قۇرۇلمىسى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ:

ئىزاھ

شەكىل

تۈر

سىياسىي خۇسۇسىيەت

X

سۈپەت

X نى قوللىغۇچى

X + -چى

ئادەم ئاتالغۇسى

باشقۇرۇش ياكى تۈزۈم

X + -لىك

سىستېما / ھالەت

سىياسىي ئىدىيە

X + -چىلىق

ئىدىيولوگىيە

X قىلىش

X + -لەشتۈرۈش

جەريان

X بولۇپ قالغان

X + -لەشكەن

نەتىجىۋى ھالەت

بۇ قېلىپ سىياسىي ئۇقۇملارنى بىر تەرەپلىمە ئەمەس، بەلكى سىستېمىلىق ھالدا چۈشەندۈرۈش ئىمكانىيىتىنى يارىتىدۇ.

مۇستەبىت (authoritarian) نى مىسالغان ئالغاندا :

  • مۇستەبىت → مۇستەبىتچى → مۇستەبىتلىك
  • مۇستەبىتچىلىك → مۇستەبىتلەشتۈرۈش → مۇستەبىتلەشكەن

ئۇنىڭغا ئوخشاش:

  • دېموكرات → دېموكراتچى → دېموكراتلىك → دېموكراتچىلىق
  • لىبېرال → لىبېرالچى → لىبېراللىق → لىبېرالچىلىق

1. Authoritarian (مۇستەبىت)

مۇستەبىت           authoritarian (adj.)

مۇستەبىتچى        authoritarian (person); authoritarianist

مۇستەبىتلىك       authoritarianism (system / condition)

مۇستەبىتچىلىك    authoritarianism (ideology / doctrine)

مۇستەبىتلەشتۈرۈش           authoritarianization

مۇستەبىتلەشكەن  authoritarianized


        مۇستەبىت

     (authoritarian)

             │

      ┌──────┼───────────┐

      │      │           │

مۇستەبىتچى  مۇستەبىتلىك  مۇستەبىتچىلىك

(authoritarianist) (authoritarian system) (authoritarian ideology)

                              │

                      ┌───────┴────────┐

               مۇستەبىتلەشتۈرۈش   مۇستەبىتلەشكەن

            (authoritarianization) (authoritarianized)



2. Democratic (دېموكرات)

دېموكرات            democratic

دېموكراتچى         democrat; democratic supporter

دېموكراتلىك        democracy (system / condition)

دېموكراتچىلىق     democratic ideology; democratism


دېموكرات

(democratic)

     │

┌────┼───────────┐

│    │           │

دېموكراتچى  دېموكراتلىك  دېموكراتچىلىق

(democrat) (democracy) (democratic ideology)



3. Liberal (لىبېرال)

Uyghur            English

لىبېرال   liberal

لىبېرالچى liberal (person); liberalist

لىبېراللىق            liberalism (system / condition)

لىبېرالچىلىق        liberal ideology; liberalism (doctrinal sense)


لىبېرال

(liberal)

     │

┌────┼───────────┐

│    │           │

لىبېرالچى  لىبېراللىق  لىبېرالچىلىق

(liberal person) (liberalism) (liberal ideology)


بۇ مىساللار يۇقىرىدىكى قېلىپنىڭ باشقا سىياسىي ئاتالغۇلارغىمۇ بىۋاسىتە قوللىنىشقا بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

تەھلىل نەتىجىسى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى سىياسىي ئاتالغۇ ياساشتا يۇقىرى دەرىجىدە قېلىپلاشقان ۋە سىستېمىلىق قۇرۇلما ئىگە. بولۇپمۇ -لىك بىلەن -چىلىق ئارىسىدىكى مەنىۋى پەرق سىياسىي تىلنى دەلمۇ-دەل ۋە ئېنىق قىلىدۇ. -لەشتۈرۈش قوشۇمچىسى بولسا ھازىرقى زامان سىياسىي ئۆزگىرىشنى ئىپادىلەشتە مۇھىم رول ئوينايدۇ.

بۇ ماقالە ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا سىياسىي ئاتالغۇلارنىڭ مورفولوگىيەلىك ياسىلىشىغا ئومۇمىي بىر قېلىپ تەكلىپ قىلدى. بۇ قېلىپ ئۇيغۇر تىلىنىڭ سىياسىي، ئاكادېمىك ۋە ماتىبۇئات ئىشلىتىشىدە ئاتالغۇ سىستېمىسىنى بىر خىللاشتۇرۇش ۋە تەھلىل قىلىشقا پايدىلىق قورال بولالايدۇ.

 


[1] 2023- يىلى ئاپرىل يېزىلغان

[2] دوكترانت

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Meshrep: A Rich Cultural Tradition of the Uyghur People and Thirty Men Meshrep

-
Image
Oq Ya     Meshrep is one of the traditional customs of the Uyghur people, and it has a long history deeply rooted in their cultural heritage. Familiar customs and social ethics facilitate the organisation and management of Meshrep, seamlessly integrating morality, public discipline, art, and education. Meshrep is recognised as the "school of art" and "cradle of manners" for the Uyghur people. Local Characteristics and Variations Meshrep exhibits diverse local characteristics depending on regional styles. Various types and names of Meshrep include: Thirty Men Meshrep : Prominent among the Ili Uyghurs. Dolan Meshrep : Notable among the Dolan Uyghurs. Other Variants include Dolan, Blue (Grass), and Qeyit. These local Meshreps are distinguished by their extensive scope, rich content, and well-organised organisation. Etymology and Meaning The term "Meshrep" is derived from the Arabic word meaning: Personality, character, habit, nature. ...
Read more

Yusuf Has Hajib and his tomb

-
Image
  Uyghur Heritage Yusuf Has Hajib, an 11th-century Central Asian Turkic/Uyghur poet, statesman, vizier, and philosopher from the city of Balasaghun, the capital of the Kara-Khanid Khanate in modern-day Kyrgyzstan, left a profound mark on Turkic literature and history. His most renowned work, "Kutadgu Bilig," serves as a testament to his intellectual prowess and cultural contributions. Born in Balasaghun, the heart of the Karakhanid Empire, Yusuf Has Hajib's upbringing immersed him in the rich cultural and intellectual milieu of medieval Central Asia. Beyond his literary pursuits, he played a pivotal role in the governance and administration of the Karakhanid Empire, serving as a vizier. He lived and wrote his epic work in Kashgar, where he also passed away. The tomb of Yusuf Has Hajib, located in Kashgar, Uygur Region, stands as a symbol of his enduring legacy and the profound impact of his contributions. It serves as a revered cultural relic, preserving his memory and ho...
Read more

Traditional and Modern Education in the Uyghur Region

-
Image
  Uyghur Heritage  Traditional Education Periods The traditional education in the Uyghur Region can be divided into several distinct periods, reflecting the region's diverse religious and cultural influences over the centuries: Shamanism and Manichaeism (552-844 AD) Idiqut Period (850-1250) Buddhist Era (75-992) : This was the most extended period of traditional education in Xinjiang. Islamic Period of Qara Khanlar (870-1211) : This period was centered around Kashgar. Chaghatai Period (1179-1242) : Ili was the centre of educational activities. Sa'idya Khan Period (1514-1678) : Yarkand was the capital. Post-Sa'idya Khan Period : This marks the period following 1678. These periods reflect the significant shifts in religious and cultural paradigms that influenced educational practices and institutions in Xinjiang (Arshidin, p. 35). Modern Education Developments In more recent times, education in Xinjiang has seen considerable progress. Key advancements include: Universal Eleme...
Read more